Is alcoholisme erfelijk? Wat genen en omgeving met verslaving te maken hebben

Alcoholisme komt in sommige families van generatie op generatie voor. Een vader die dronk, een grootvader die dronk. Het roept een logische vraag op: is alcoholisme erfelijk en hoe groot is het risico als verslaving in jouw familie voorkomt? Wetenschap en praktijk laten zien dat het antwoord genuanceerd is. Genen spelen een rol, maar ze zijn nooit het hele verhaal. 

Wat zegt onderzoek over erfelijkheid en alcoholisme?

Wetenschappers schatten dat genetische factoren verantwoordelijk zijn voor ruwweg 40 tot 60 procent van het risico op het ontwikkelen van een alcoholverslaving. Dat betekent dat erfelijkheid een significante bijdrage levert, maar tegelijkertijd dat de meerderheid van de factoren buiten je DNA ligt.

Onderzoek bij eeneiige tweelingen illustreert dit goed. Als een van de twee een alcoholverslaving ontwikkelt, is de kans dat de ander dat ook doet ongeveer 53 procent. Bij twee-eiige tweelingen, die genetisch meer van elkaar verschillen, ligt die kans op slechts 23 procent. Dit laat zien dat genen invloed hebben, maar dat er meer nodig is dan alleen een genetische aanleg om verslaafd te raken.

Er bestaat geen enkel alcoholisme-gen

Een belangrijk misverstand is dat er één specifiek gen zou zijn dat alcoholisme veroorzaakt. Dat gen bestaat niet. Wat wel bestaat zijn meerdere genvarianten die elk een klein stukje van het risico verklaren. Sommige varianten beïnvloeden hoe snel je lichaam alcohol afbreekt. Als alcohol langzamer wordt afgebroken, houdt het effect langer aan, wat de kans vergroot dat iemand opnieuw wil drinken.

Andere genvarianten hebben invloed op het beloningssysteem in de hersenen. Mensen met een minder goed functionerend beloningscentrum kunnen sterker reageren op de prettige effecten van alcohol, waardoor de drempel om vaker te drinken lager ligt. De boodschapperstof dopamine speelt hierbij een belangrijke rol. Deze genetische gevoeligheid vergroot de kans op verslaving, maar bepaalt hem niet.

De rol van opvoeding en omgeving

Naast erfelijkheid speelt de omgeving waarin iemand opgroeit een minstens zo grote rol. Kinderen die opgroeien in een gezin waar veel gedronken wordt, lopen een verhoogd risico. Dat heeft deels te maken met het overnemen van drinkgedrag als normaal patroon en deels met het ontbreken van andere manieren om met stress of emoties om te gaan. Iemand met een sterke genetische aanleg die opgroeit in een omgeving zonder alcohol, zal die aanleg nooit tot uiting zien komen. Omgekeerd kan iemand zonder noemenswaardige erfelijke belasting toch een alcoholverslaving ontwikkelen als de omstandigheden daartoe aanleiding geven. Stress, trauma, eenzaamheid en een omgeving waarin veel gedronken wordt zijn belangrijke risicofactoren.

Erfelijkheid en omgeving versterken elkaar ook. Iemand die genetisch gevoeliger is én opgroeit in een drankcultuur heeft een aanzienlijk groter risico dan iemand bij wie slechts één van die factoren speelt.

Is alcoholisme erfelijk als een ouder verslaafd is?

Als een van je ouders een alcoholverslaving heeft, is je kans op het ontwikkelen van een verslaving ongeveer 34 procent groter dan gemiddeld. Zijn beide ouders verslaafd, dan loopt dat op tot 40 procent. Dat klinkt hoog, maar het betekent ook dat de meerderheid van de kinderen van verslaafde ouders zelf geen verslaving ontwikkelt.

Wat ouders overdragen is niet alleen hun DNA, maar ook hun gedrag, gewoonten en de manier waarop er in het gezin met problemen wordt omgegaan. Kinderen die zien dat alcohol wordt gebruikt om spanning te verlichten of problemen te vergeten, leren dat patroon en passen het later soms zelf toe. Dat is geen erfelijkheid in genetische zin, maar wel een overdracht van generatie op generatie.

Wat kun je doen als alcoholisme in jouw familie voorkomt?

Bewustzijn is de eerste stap. Als je weet dat alcoholisme in jouw familie voorkomt, kun je extra alert zijn op signalen van te veel drinken bij jezelf. Het herkennen van die signalen maakt het mogelijk om op tijd bij te sturen, voordat een patroon zich vastzet. Een genetische aanleg is geen vaststaand lot. Keuzes in leefstijl, omgeving en de manier waarop je met stress omgaat hebben grote invloed. Twijfel je over je eigen drinkgedrag of dat van iemand in je omgeving? De huisarts is altijd een goed eerste aanspreekpunt en kan je doorverwijzen naar passende begeleiding of behandeling.