Je hoort er weleens over: iemand die kleurenblind is en daardoor moeite heeft met het onderscheiden van bepaalde kleuren. Maar wat is kleurenblindheid nu precies, wat zie je als je kleurenblind bent en is kleurenblindheid erfelijk? In dit artikel lees je hoe kleurenblindheid werkt en wat het voor je dagelijks leven betekent.
Wat is kleurenblindheid?
Kleurenblindheid is een aandoening waarbij je bepaalde kleuren moeilijk of niet van elkaar kunt onderscheiden. De term kleurenblindheid is eigenlijk wat misleidend: de meeste mensen met kleurenblindheid zien wel degelijk kleuren, alleen verwarren ze bepaalde kleuren met elkaar of zien ze deze minder levendig.
Kleurenblindheid komt vaker voor dan je misschien denkt. Volgens de Oogvereniging heeft ongeveer 8% van de mannen en 0,5% van de vrouwen heeft een vorm van kleurenblindheid. Dit verschil komt doordat de meest voorkomende vorm van kleurenblindheid erfelijk is en via het X-chromosoom wordt overgeërfd.
Hoe werkt kleurenblindheid?
Om te begrijpen hoe kleurenblindheid werkt, helpt het om te weten hoe je normaal gesproken kleuren ziet. In het netvlies, achter in het oog, zitten lichtgevoelige cellen: kegeltjes en staafjes. Met de staafjes, waarvan je er zo’n 120 miljoen hebt, zie je verschillen tussen licht en donker. Met de kegeltjes, waarvan je er ongeveer 6 miljoen hebt, zie je kleuren en scherpe details.
Er zijn drie soorten kegeltjes, elk gevoelig voor een andere kleur: rood, groen of blauw. Deze kegeltjes werken normaal gesproken goed samen, waardoor je alle kleuren kunt onderscheiden. Bij kleurenblindheid werkt een van deze typen kegeltjes niet goed, of ontbreekt het zelfs helemaal, waardoor het kleurbeeld verstoord raakt.
Wat ziet iemand die kleurenblind is?
Wat iemand met kleurenblindheid precies ziet, hangt af van welk type kegeltjes minder goed werkt. Er zijn verschillende vormen:
- Anomale trichromatopsie: alle drie de typen kegeltjes werken, maar één type werkt minder goed. Hierdoor kun je nog wel alle kleuren zien, maar heb je last van een kleurzwakte. Werken de groene kegeltjes minder goed, dan heet dat deuteranomalie. Bij verzwakte rode kegeltjes spreek je van protanomalie en bij verzwakte blauwe kegeltjes van tritanomalie.
- Dichromatopsie: hierbij werkt één van de drie typen kegeltjes helemaal niet. Werken de groene kegeltjes niet, dan noem je dit deuteranopie. Mensen met deze meest voorkomende vorm verwarren bijvoorbeeld groen en rood en hebben moeite om te zien of een aardbei al rijp is. Werken de rode kegeltjes niet, dan spreek je van protanopie.
- Achromatopsie: een zeer zeldzame vorm waarbij geen van de kegeltjes goed werkt. Mensen met deze vorm zien vrijwel geen kleuren en nemen de wereld voornamelijk in zwart, wit en grijstinten waar.
De meest voorkomende vorm is rood-groen kleurenblindheid. Mensen met deze vorm zien rood en groen minder goed van elkaar te onderscheiden en soms lijken deze kleuren zelfs helemaal op elkaar.
Is kleurenblindheid erfelijk?
Ja, kleurenblindheid is in de meeste gevallen erfelijk. De meest voorkomende vorm, rood-groen kleurenblindheid, is geslachtsgebonden erfelijk. Dat betekent dat de aanleg voor kleurenblindheid via het X-chromosoom wordt doorgegeven. Zonen kunnen kleurenblindheid daardoor via hun moeder van hun opa erven, ook als de moeder zelf geen kleurenblindheid heeft. Vrouwen kunnen namelijk draagster zijn: ze hebben dan zelf een normaal kleurenzicht, maar kunnen de aanleg wel doorgeven aan hun kinderen. Dit verklaart ook waarom kleurenblindheid veel vaker bij mannen voorkomt dan bij vrouwen.
In zeldzame gevallen ontstaat kleurenblindheid niet door erfelijke aanleg, maar door een andere oorzaak, zoals een oogziekte, diabetes of een ongeluk.
Kleurenblindheid: wat kun je eraan doen?
Kleurenblindheid is niet te genezen of te behandelen. De mate van kleurenblindheid verandert bovendien niet in de loop van je leven. Wel bestaan er speciale brillen en lenzen die het contrast tussen bepaalde kleuren kunnen versterken, waardoor sommige mensen met kleurenblindheid kleuren wat beter kunnen onderscheiden. Een volledige oplossing biedt dit echter niet.
Kleurenblindheid is over het algemeen onschuldig, maar kan in bepaalde situaties wel lastig zijn. Denk bijvoorbeeld aan het niet goed kunnen zien van een waarschuwingslampje of het kiezen van bijpassende kleding. Ook voor sommige beroepen, zoals piloot of treinmachinist, is goed kleurenzien een vereiste, waardoor kleurenblindheid daar een rol kan spelen bij de beroepskeuze.
Twijfel je of je kleurenblind bent?
Vermoed je dat je zelf, of je kind, kleurenblind is? Dan zijn er verschillende testen beschikbaar om dit vast te stellen, zoals de bekende test met gekleurde bolletjes. Voor een definitieve diagnose is een bezoek aan de oogarts of opticien de beste stap.
Bronnen: Oogfonds, Oogvereniging.
